TS Hà Nguyên Đối
Có lẽ, cái khác biệt dễ nhìn thấy nhất
trong tình yêu đôi lứa của con người xứ Nghệ so với những vùng miền khác là thứ
men say tình yêu ấy được biểu hiện qua phương ngữ với những từ ngữ “đặc Nghệ”
Khi nào kiềng sắt bén mun
Chàng hun má thiếp, thiếp hun má
chàng
Diết da da diết quá chừng
Em cho anh chụt một cái, em đừng kêu
đau
(HPV, tr. 299)
Ở
đây, người ta không dùng từ “hôn” mà dùng từ “chụt”, “hun” để chỉ nụ hôn- vốn
là bức thông hành của tình yêu. Nghe “hun”, “chụt” khiến ta từ cảm nhận được âm
thanh và tưởng tượng đến động tác để hiểu cái sâu đằm của nụ hôn người Nghệ.
Đồng thời, cũng cho ta thấy một kiểu ứng xử rất rõ ràng, minh bạch, đắm say đến
hồn nhiên của gái trai nơi đây.
Hoặc
như trong bài vè “ Thương anh lắm anh ơi”, mật độ phương ngữ cũng xuất hiện dày
đặc:
Nước uống nỏ muốn rót
Cơm ăn nỏ muốn nhơi
Cầm lấy đũa đũa rớt
Cầm lấy đọi đọi rơi
Thày hỏi: vì răng rứa con ơi?
Mẹ hỏi: vì răng rứa con ơi?
Con lặng lặng trả lời:
Vì sầu riêng bạn cộ
Ngơ ngẩn sầu bạn cộ
(KTVXN, t3, tr.432)
Ở
đây, chỉ diễn đạt tình thương yêu mà kéo dài đến 20 câu (trong đó có 17 câu
bằng và 3 câu trắc). Người đọc phải đọc một hơi, người hát cũng phải hát một
hơi, không nghỉ, không kịp thở để tuôn ra cho vơi, cho cạn nỗi nhớ thương, niềm
yêu đương đang dồn nén, ức chế trong tâm can. Đièu đặc biệt ở đây, ta thấy tác
giả dân gian đã dùng rất nhiều phương ngữ xứ Nghệ. Phải chăng những phương ngữ
được dùng đã góp phần đẩy nhanh tiết tấu của bài, “tuôn” nỗi nhớ nhung da diết
đến địa chỉ cụ thể - “bạn cộ” (bạn cũ). Chúng tôi đồng tình với Ninh Viết Giao
khi nhận xét bài vè trên: “17 câu đề vần bằng, âm mở thể hiện tình cảm triền
miên lai láng, câu trắc “uống nước nỏ muốn rót” là tiếng nấc, nấc vì nghẹn
ngào, nấc vì nỗi nhớ dâng lên trẹn cổ họng. Qua một đoạn ấy thôi, chúng ta cũng
biết tình yêu của trai gái Nghệ Tĩnh như thế nào rồi” [71, tr22].
Đến
với ca dao và vè xứ Nghệ về tình yêu đôi lứa, ta bắt gặp rất nhiều cách ngỏ
tình khác nhau. Họ có thể nhờ miếng trầu, qua miếng trầu. Bởi thế mà dân gian
mới có câu: “miếng trầu nên dâu nhà người”. Bằng miếng trầu, họ đã nói với nhau
niềm khao khát lứa đôi:
Trầu xanh đĩa ngọc
Quả cau em róc tứ bề
Trầu têm cánh phượng em đề đôi câu.
Em đề chữ ân chữ ái
Em đề chữ thọ chữ ninh
Em đề chữ tình chữ tính
(KTVXN, t3.tr.88)
Đó
là cách ngỏ tình kín đáo mà ta thường thấy ở nông thôn trước đây.
Ngoài
ra, họ còn có thể ngỏ tình bằng cách không nói ngay, nói thẳng vào tình yêu, mà
nói từ xa đến gần, nói vòng vo rồi mới đi vào ý chính. Có thể nói đây là cách
tỏ tình rất tế nhị. Chẳng hạn như trong bài vè “xuân bất tái lai”, chàng trai
mở đầu bằng những câu khen người con gái là “yểu điệu thanh tân”, “thục nữ
chuyên cần”… sau đó mới nói đến gia sự của cô ta, gia đình, cũng như tâm tình
của anh ta đối với cô gái, rồi cuối cùng mới ngỏ tình, mà cũng rất bóng gió, xa
xôi:
Chim
tử quy thánh thót
Dạ
bát ngát lòng sầu
Nghĩa
nặng với tình sâu
Núi
non nào kể xiết
(KTVXN,T3, tr.237)
Cách
ngỏ tình đó như bướm lượn vòng hoa, ban đầu thường vờn một cách ý nhị, bóng
gió, xa rồi gần, gần rồi xa, thật là nên thơ và cũng không kém phần lãng mạn.
Hoặc, cũng có khi họ tỏ tình trực
tiếp. Như trong bài vè “em lấy anh thôi”, người con trai không vòng vo hoa lá,
không mượn bóng trăng chỉ nẻo, không mượn con bướm đưa đường mà nói thật, nói
thẳng nỗi lòng, ý nghĩ của mình, nói có phần sống sượng, thô lỗ nhưng rất thành
thật:
Thôi
thôi anh lấy em thôi
Trang
sức anh sắm đủ rồi còn chi
(KTVXN,
t3, tr.118)
Không
những tỏ tìnhmà anh còn hứa hẹn một cuộc sống rất tốt đẹp với cô gái- một cuộc
sống giản dị của những người lao động.
Dù
là bày tỏ bằng cách nào thì ta cũng thấy được tình yêu sâu sắc, thầm kín nhưng
cũng không kém phần mãnh liệt của các chàng trai, cô gái xứ Nghệ.
Nói
đến tình yêu, ta thường nghĩ ngay đến những lời thề non hẹn biển. Song, khác
với lời nguyền nhờ vả trăng, sao, trời, đất của trai gái xứ Bắc, các chàng trai
cô gái xứ Nghệ thường lấy nhiều hơn cái chết, sự hi sinh bản thân để bảo vệ
tình yêu. Chẳng hạn như:
Anh
mà không lấy được nàng
Thì
anh tự vận giữa gia đàng nhà em
(CDNT, tr.130)
Chúng
tôi đã thống kê được ở chương 2, tập 1 trong KTVXN viết về tình yêu đôi lứa, có
đến 15 lần trai gái vùng đất này đã mượn cái chết để bảo vệ tình yêu.
Hai
tay cầm tám gươm vàng
Chết
thì mặc chết, buông chàng không buông
(CDNT, tr.330)
Quả
thật, cũng khó tìm kiếm một lời hứa, lời nguyện nào lại mãnh liệt đến ghê gớm
như gái trai xứ Nghệ khi yêu:
Cha
mẹ dù có chặt chân, chặt tay
Khoét
mặt, khoét mày cũng trốn theo anh
(CDNT, tr150)
Những
từ ngữ: “chặt chân”, “chặt tay”, “khoét mặt”, “khoét mày” đã nói lên được bản
chất tình yêu trong con người Nghệ Tĩnh. Họ có thể vì yêu mà sẵn sàng làm mọi
thứ, thậm chí dám chấp nhận cả cái chết chứ không thể sống thiếu người mình yêu.
Yêu
đến thế là cùng! (câu này của hongv).
